تکنیک ساگار
تکنیک ساگار (Saggar) در سفالگری
ساگار (Saggar) یکی از روش‌های خاص در پخت سفال و سرامیک است که در آن قطعه داخل یک محفظه یا پوشش مقاوم به حرارت قرار می‌گیرد تا تماس آن با شعله، خاکستر، گازها و سایر عوامل موجود در کوره کنترل شود.
در این روش، سفالگر می‌تواند با قرار دادن مواد مختلف در اطراف قطعه و کنترل شرایط پخت، به رنگ‌ها، لکه‌ها، هاله‌ها و نقش‌های طبیعی و گاه غیرقابل‌پیش‌بینی روی سطح بدنه دست پیدا کند.
بنابراین ساگار در اصل لعاب نیست؛ بلکه یک روش پخت و ایجاد شرایط خاص در اطراف قطعه است. جلوه نهایی ایجادشده نیز بیشتر حاصل واکنش بدنه سفالی با گازها و مواد قرارگرفته در محیط ساگار و شرایط اتمسفر کوره است.
ساگار چگونه روی سفال اثر می‌گذارد؟
در یک پخت معمولی، قطعه سفالی در معرض محیط داخل کوره قرار دارد. عواملی مانند شعله، اکسیژن، خاکستر، بخارات و گازهای حاصل از سوختن مواد می‌توانند روی سطح قطعه تأثیر بگذارند.
در پخت ساگار، سفالگر به‌جای اینکه این عوامل را کاملاً از قطعه دور کند، تلاش می‌کند آن‌ها را در یک فضای کنترل‌شده در اطراف قطعه قرار دهد.
برای این کار ممکن است مواد مختلفی درون ساگار یا در تماس غیرمستقیم با قطعه قرار داده شوند. این مواد هنگام حرارت دیدن، گازها و بخاراتی تولید می‌کنند که می‌توانند با سطح بدنه واکنش دهند و باعث ایجاد تغییرات رنگی، لکه‌ها، هاله‌ها و نقش‌های دودی شوند.
به همین دلیل نتیجه پخت ساگار معمولاً کاملاً قابل پیش‌بینی نیست و بخشی از جذابیت آن به همین تفاوت‌ها و اتفاقات طبیعی در فرآیند پخت مربوط می‌شود.
تاریخچه ساگار
استفاده از ساگار در گذشته بیشتر با هدف محافظت از ظروف سفالی در هنگام پخت انجام می‌شد.
سفالگران برای جلوگیری از تماس مستقیم قطعات با شعله، خاکستر و سایر مواد موجود در کوره، ظروف خود را داخل محفظه‌هایی مقاوم به حرارت قرار می‌دادند. این محفظه‌ها با نام Saggar شناخته می‌شدند.
ساگارهای سنتی معمولاً از مواد نسوز ساخته می‌شدند. با توسعه صنعت سرامیک، مواد مقاوم‌تری مانند آلومینا، مولایت، سیلیکون کارباید و زیرکونیا نیز برای ساخت محفظه‌های مورد استفاده در کوره به کار گرفته شدند.
در گذشته هدف اصلی استفاده از ساگار، محافظت از قطعه و جلوگیری از ایجاد تغییرات ناخواسته روی سطح آن بود؛ اما در دوران معاصر، سفالگران رویکرد متفاوتی نسبت به این روش پیدا کردند.
ساگار در سفالگری معاصر
سفالگران معاصر به‌جای تلاش برای حذف تمام عوامل مؤثر بر سطح سفال، از همین عوامل برای ایجاد جلوه‌های هنری استفاده کردند.
در این روش، قطعه بدون لعاب درون ساگار قرار می‌گیرد و مواد مختلفی در فضای اطراف آن قرار داده می‌شوند. هنگام پخت، بخارات و گازهای حاصل از این مواد در فضای محدود ساگار باقی می‌مانند و می‌توانند با سطح بدنه واکنش ایجاد کنند.
نتیجه ممکن است شامل طیف‌هایی از قرمز، نارنجی، زرد، قهوه‌ای، خاکستری و سیاه، همراه با لکه‌ها و هاله‌های دودمانند باشد.
از آنجا که شدت این واکنش‌ها به عوامل متعددی مانند نوع بدنه، دمای پخت، مدت زمان پخت، نوع مواد، فاصله مواد از قطعه و میزان اکسیژن بستگی دارد، هر پخت ساگار می‌تواند نتیجه‌ای متفاوت ایجاد کند.
همین ویژگی باعث شده است که ساگار از یک روش محافظتی در کوره، به یک روش هنری برای ایجاد سطوح و بافت‌های منحصر‌به‌فرد در سفال و سرامیک تبدیل شود.
تفاوت ساگار با لعاب
یکی از اشتباهات رایج این است که ساگار را نوعی لعاب بدانیم. در حالی که این دو کاملاً متفاوت هستند.
لعاب یک لایه شیشه‌ای یا شیشه‌مانند است که روی سطح بدنه قرار می‌گیرد و پس از پخت، سطح قطعه را می‌پوشاند.
اما در پخت ساگار، تغییرات رنگ و نقش عمدتاً در نتیجه شرایط ایجادشده در محیط اطراف قطعه و واکنش مواد و گازها با سطح بدنه به وجود می‌آیند.
به همین دلیل، سطح قطعه در تکنیک ساگار معمولاً ظاهر طبیعی‌تر و مات‌تری دارد و با سطح شیشه‌ای لعاب تفاوت زیادی دارد.
چرا تکنیک ساگار جذاب است؟
یکی از ویژگی‌های جذاب ساگار این است که نتیجه نهایی حاصل همکاری سفالگر و فرایند پخت است.
سفالگر می‌تواند نوع بدنه، مواد مورد استفاده، نحوه قرارگیری قطعه، دما و شرایط کوره را کنترل کند؛ اما واکنش‌های شیمیایی و حرکت گازها درون ساگار همیشه کاملاً قابل پیش‌بینی نیستند.
به همین دلیل، هر قطعه ساگار می‌تواند سطحی متفاوت و تکرارنشدنی داشته باشد؛ ویژگی‌ای که این روش را برای هنرمندانی که به سطوح طبیعی، بافت‌های دودی و جلوه‌های اتفاقی در سرامیک علاقه دارند، جذاب کرده است.
نکته مهم
ساگار را نباید با راکوی ساگار (Saggar Firing) یا سایر روش‌های پخت دودزا یکسان دانست. ساگار در درجه اول به محفظه یا محیط کنترل‌شده‌ای گفته می‌شود که قطعه درون آن قرار می‌گیرد و نوع نتیجه نهایی به شیوه استفاده از این محفظه و مواد موجود در آن بستگی دارد.
