آموزش نقاشی زیر لعابی

 

نقاشی زیرلعابی چیست؟

نقاشی زیرلعابی یکی از قدیمی‌ترین و ماندگارترین روش‌های نقاشی روی سفال و سرامیک است. در این تکنیک، طرح و رنگ پیش از اجرای لعاب نهایی روی بدنه سفالی یا سرامیکی قرار می‌گیرد و سپس سطح اثر با یک لایه لعاب شفاف پوشانده و پخته می‌شود.

به همین دلیل، رنگ و طرح در زیر لایه لعاب قرار می‌گیرند و در اصطلاح به آن نقاشی زیرلعابی (Underglaze Painting) گفته می‌شود.

این تکنیک در تاریخ سفال و سرامیک ایران جایگاه بسیار مهمی دارد و نمونه‌های ارزشمندی از آن را می‌توان در سفالینه‌های تاریخی ایران مشاهده کرد.

 

نقاشی زیرلعابی در سفال ایران

یکی از نمونه‌های شناخته‌شده نقاشی زیرلعابی در هنر سفال ایران، سفالینه‌های نیشابور است که بخش مهمی از آن‌ها به سده‌های سوم و چهارم هجری قمری تعلق دارند.

در بسیاری از این آثار، نقوش، نوشته‌ها و به‌ویژه خطوط کوفی با استفاده از رنگدانه‌ها و مواد رنگی مناسب برای پخت سرامیکی روی بدنه اجرا شده و سپس سطح اثر با لعاب پوشانده شده است.

البته پیشینه استفاده از رنگدانه‌ها و روش‌های مشابه در تزئین بدنه‌های سفالی به دوره‌های بسیار قدیمی‌تر بازمی‌گردد و نقاشی زیرلعابی را نمی‌توان تنها به سفالینه‌های اسلامی محدود کرد.

نقاشی زیرلعابی چگونه انجام می‌شود؟

در ساده‌ترین شکل، ابتدا بدنه سفالی آماده می‌شود. سپس هنرمند طرح مورد نظر را با رنگدانه‌های مناسب زیرلعابی روی سطح اجرا می‌کند.

پس از آن، یک لایه لعاب شفاف روی نقاشی قرار می‌گیرد و قطعه در کوره پخته می‌شود.

در نتیجه، نقاشی در زیر لایه لعاب قرار می‌گیرد.

این ساختار یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های نقاشی زیرلعابی است؛ زیرا سطح لعاب می‌تواند از نقاشی در برابر تماس مستقیم، سایش و عوامل محیطی محافظت کند.

تفاوت نقاشی زیرلعابی و رو لعابی چیست؟

تفاوت اصلی این دو تکنیک در محل قرار گرفتن رنگ نسبت به لعاب نهایی است.

در نقاشی زیرلعابی، رنگ پیش از لعاب نهایی اجرا می‌شود و لعاب شفاف روی آن قرار می‌گیرد.

اما در نقاشی رو لعابی، نقاشی روی سطح لعاب‌خورده پخته شده انجام می‌شود و برای تثبیت رنگ به پخت دیگری نیاز داشته باشد.

به همین دلیل، نوع رنگ‌ها، دمای پخت و رفتار آن‌ها در کوره در این دو روش متفاوت است.

انواع نقاشی زیرلعابی

نقاشی زیرلعابی را می‌توان بر اساس زمان اجرای نقاشی، وضعیت بدنه، روش اجرای طرح و نوع لعاب نهایی دسته‌بندی کرد.

یکی از مهم‌ترین تقسیم‌بندی‌ها، بر اساس وضعیت بدنه هنگام نقاشی است:

۱. نقاشی زیرلعابی روی بدنه خام

در این روش، نقاشی پیش از پخت بیسکویت و مستقیماً روی بدنه خام انجام می‌شود.

بدنه خام می‌تواند سفید یا دارای رنگ طبیعی خاک رس باشد.

نقاشی زیرلعابی روی بدنه خام سفید

در این روش، طرح روی بدنه‌ای خام (قبل از بیسکویت)و سفید اجرا می‌شود که پس از پخت، زمینه‌ای روشن و سفید خواهد داشت.

زمینه سفید باعث می‌شود بسیاری از رنگ‌های زیرلعابی با وضوح بیشتری دیده شوند.در ضمن اجرای نقاشی بر روی بدنه خام مزایای بسیاری دارد.

نقاشی زیرلعابی روی بدنه رسی خام

در این روش،نقاشی روی بدنه چرمینه شده رس باید اجرا شود و در ضمن رنگ طبیعی خاک رس بخشی از ظاهر نهایی اثر را تشکیل می‌دهد.

رنگ قرمز، نخودی یا قهوه‌ای بدنه می‌تواند در ترکیب با نقاشی زیرلعابی، نتیجه‌ای متفاوت با بدنه سفید ایجاد کند.

تکنیک‌های اجرای نقاشی زیرلعابی روی بدنه خام

نقاشی زیرلعابی اسگرافیتو

در اسگرافیتو (Sgraffito)، سطح بدنه یا لایه رنگ خراش داده می‌شود تا لایه زیرین نمایان شود.

این تکنیک امکان ایجاد خطوط، بافت و کنتراست را فراهم می‌کند و می‌تواند برای ایجاد نقوش تزئینی و طرح‌های گرافیکی بسیار جذاب باشد.

نقاشی زیرلعابی رنگ روی رنگ

در این روش، کل بدنه خام چه رس چه سفید یک دست با ترکیب رنگ نقاشی زیر لعابی کامل رنگ می شود مانند بوم نقاشی که یک دست رنگ اوا روی بوم گذاشته می شود و بعد از آن طرح و رنگ بر روی آن اجرا می شود .این تکنیک را نمی توان بر روی بدنه بیسکویت شده اجرا کرد زیرا پوسته می شود.

نقاشی زیرلعابی با شابلون

در روش شابلون، بخشی از سطح توسط الگو یا شابلون پوشانده می‌شود و رنگ تنها در قسمت‌های مشخص اعمال می‌شود.

این روش برای ایجاد نقوش تکرارشونده و هندسی بسیار کاربردی است.

نقاشی زیرلعابی با چاپ

برای انتقال طرح به سطح سرامیک می‌توان از روش‌های چاپ نیز استفاده کرد.

از جمله روش‌هایی که در تزئینات سرامیکی مورد استفاده قرار می‌گیرند می‌توان به چاپ سیلک اشاره کرد.

البته نوع رنگ، مش، مدیوم و شرایط پخت باید متناسب با فرمول مواد و دمای پخت سرامیک انتخاب شود.

نقاشی زیرلعابی روی بدنه بیسکویت

در روش دیگر، نقاشی پس از پخت اولیه بدنه و روی بدنه بیسکویت انجام می‌شود.

در این حالت، بدنه دیگر خام نیست و یک بار در کوره پخته شده است.

یکی از مزیت‌های این روش، کنترل بیشتر هنرمند روی سطحی است که قرار است نقاشی روی آن اجرا شود.

با این حال، بدنه بیسکویت معمولاً تخلخل بیشتری دارد و رنگ زیرلعابی ممکن است رفتار متفاوتی نسبت به بدنه خام داشته باشد؛ بنابراین میزان جذب رنگ و روش اجرای آن باید در نظر گرفته شود.

در ضمن خیلی از تکنیک هایی که روی بدنه خام اجرا می شود را نمی توان بر بدنه بیسکویت اجرا کرد.

آیا نقاشی زیرلعابی روی بیسکویت همیشه دوباره پخته می‌شود؟

بسته به سیستم رنگ و لعاب مورد استفاده، روش اجرا می‌تواند متفاوت باشد.

در برخی روش‌ها، نقاشی پیش از اجرای لعاب نهایی در کوره پخته می‌شود و در برخی سیستم‌ها، رنگ زیرلعابی مستقیماً روی بیسکویت اجرا شده و سپس لعاب شفاف روی آن اسپری می شود و نه غرق آبی و قطعه در یک پخت مناسب به مرحله نهایی می‌رسد.

بنابراین نمی‌توان یک برنامه یکسان برای پخت و ساخت رنگ داشت.

بدنه سفید یا بدنه رسی؛ کدام مناسب‌تر است؟

انتخاب بدنه به نتیجه‌ای که هنرمند می‌خواهد بستگی دارد.

بدنه سفید معمولاً امکان نمایش روشن‌تر و خالص‌تر بسیاری از رنگ‌ها را فراهم می‌کند.

در مقابل، بدنه‌های رسی رنگی می‌توانند به اثر شخصیت بصری متفاوتی بدهند و رنگ طبیعی خاک رس را به بخشی از ترکیب نهایی تبدیل کنند.

به همین دلیل، انتخاب بدنه صرفاً یک تصمیم فنی نیست و می‌تواند بخشی از زبان بصری اثر باشد.

لعاب نهایی در نقاشی زیرلعابی

پس از اجرای نقاشی، معمولاً سطح قطعه با یک لعاب مناسب پوشانده می‌شود.

یکی از متداول‌ترین انتخاب‌ها، لعاب شفاف (ترانس) است؛ زیرا اجازه می‌دهد نقاشی زیر آن دیده شود.

اما لعاب نهایی همیشه الزاماً بی‌رنگ نیست.

نقاشی زیرلعابی با لعاب شفاف بی رنگ

در این روش، لعاب شفاف روی نقاشی قرار می‌گیرد و رنگ‌ها و خطوط زیر آن قابل مشاهده باقی می‌مانند.

این روش برای نمایش مستقیم رنگ و جزئیات نقاشی بسیار مناسب است.و نقاشی می تواند رنگهای متنوعی داشته باشد .

نقاشی زیرلعابی با لعاب رنگی

در برخی پروژه‌های سرامیکی می‌توان از لعاب‌های  که با بعضی از اکسیدها فلزی رنگ زا تغییر داده شده‌اند نیز استفاده کرد.

در این حالت، رنگ نهایی اثر حاصل تعامل چند عامل است:

• رنگ نقاشی زیر لعاب (معمولا سیاه نقاشی می شود.)
• رنگ لعاب روی اثر (اکسید مس:سبز و آبی.اکسید آهن:رنگ زرد آبنباتی. اکسید نیکل:سبزمغز پسته ای ویا قهوهای. کربنات منگنز:قهوهای مایل به بنفش)
• رنگ بدنه  (نخودی در رس و سفید در بدنه ارتنور سفید)

به همین دلیل، پیش‌بینی دقیق رنگ نهایی در سرامیک بدون آزمایش و نمونه‌سازی همیشه امکان‌پذیر نیست.

چرا نقاشی زیرلعابی اهمیت دارد؟

نقاشی زیرلعابی یکی از روش‌های مهم تزئین سفال و سرامیک است؛ زیرا هنرمند می‌تواند نقاشی، طراحی و زبان تصویری را با ساختار سرامیکی ترکیب کند.در ضمن تفاوت ظاهری این نوع نقاشی با دیگر انواع نقاشی در سرامیک باعث میشه بعضی از سرامیست ها این تکنیک نقاشی را بر تکنیک های دیگر ترجیح دهند.

این تکنیک هم در سفال‌های سنتی و تاریخی کاربرد داشته و هم در سرامیک معاصر همچنان مورد استفاده قرار می‌گیرد.

از نقوش تاریخی و هندسی گرفته تا تصویرسازی، نقاشی آزاد، اسگرافیتو و روش‌های چاپ، زیرلعابی امکانات بسیار متنوعی در اختیار هنرمند قرار می‌دهد.

یک نکته مهم برای هنرجویان

اگر برای اولین بار می‌خواهید نقاشی زیرلعابی را تجربه کنید، بهتر است قبل از اجرای اثر اصلی، نمونه تست بسازید.

رنگی که پیش از پخت مشاهده می‌کنید الزاماً همان رنگی نیست که پس از پخت نهایی خواهید داشت. همچنین ضخامت رنگ، نوع بدنه، لعاب و دمای کوره می‌توانند نتیجه را تغییر دهند.

به همین دلیل، ساخت یک کاشی تست با همان بدنه، رنگ، لعاب و برنامه پختی که قرار است در اثر اصلی استفاده کنید، یکی از بهترین راه‌ها برای پیش‌بینی نتیجه نهایی است.