ترم‌های آموزش سفالگری

آموزش سفالگری در این آموزشگاه در ترم‌های زیر ارائه می‌گردد:

  1. ترم اول: پینچ(Pinch) فیتیلهایی(coil) ورقهایی(slab)
  2. ترم دوم: نقشبرجستهمجسمه
  3. ترم سوم: قالبگیری و تکثیر
  4. ترم چهارم: چرخ یک
  5. ترم پنجم: چرخ دو
  6. ترم ششم: جرخ سه
  7. ترم هفتم: چرخ چهار
  8. ترم هشتم: لعاب یک
  9. ترم نهم: لعاب دو
  10. ترم دهم: لعاب سه

پس از با موفقیت گذراندن ترم‌های بالا، هنرجو می‌تواند ترم‌های پیشرفته‌ی زیر را نیز بگذراند:

  1. لعاب یک پیشرفته
  2. لعاب دو پیشرفته
  3. چرخ پیشرفته
  4. طراحی برای سرامیک

ترم اول سفالگری: پینچ (Pinch) فیتیله‌ای (coil) ورقه‌ای(slab)

پینج (Pinch) یا انگشتی: ساده ترین فرم دهی سفال است.

اولین باری که بشر توانست به گل فرم دهد با این روش بود. توده گلی را در دست بگیرید و با انگشتان خود به آن فرم دلخواهتان را بدهید.
بااین تکنیک قطعات کوچکی را می توان ساخت. در این تکنیک آثار انگشتان شما بر روی اثر باقی می‌ماند از این تکنیک برای ساختن فنجان‌های مراسم چای در ژاپن استفاده می‌شود فرم نهایی، بسیار بدوی و دلنشین خواهد بود. بااین تکنیک حتماً نباید ظرف ساخت هر آن چیزی را که در ذهن دارید می‌توانید بسازید. یک مجسمه کوچک یا یک اسباب بازی.

فیتیله‌ایی (coil)

قبل از اختراع چرخ سفالگری همه سفالینه‌های بزرگ را به روش فیتیله‌ایی می ساختند. ایده اولیه چرخ سفالگری نیز از این روش نشات گرفته است. با این تکنیک می‌توان هر فرمی (چه قرینه و چه غیر قرینه) و به هر اندازه‌ایی (از یک سرمه‌دان کوچک تا یک شهر) را ساخت.
این تکنیک بدین صورت است که برای ساختن یک ظرف، کف آن ظرف را اول به روش ورقه‌ایی می‌سازند و بعد دیواره کناری آن را با گذاردن فیتیله‌ها روی هم می‌سازند هر زمان که دهانه ظرف به سمت بسته شدن پیش می‌رود فیتیله را به سمت داخل و هر زمان که باز می‌شود به سمت بیرون قرار می‌دهند. بعد از گذاشتن هر سه فیتیله می‌توان این فیتیله‌ها را از داخل و از بیرن به هم وصل کرد. اگر بخواهید ظرف از یک طرف طرح‌های فیتیله را داشته باشد می‌توان فقط از طرف مقابل فیتیله‌ها را به هم وصل کنید و حتی می‌توانید با فیتیله‌ها بازی کنید و شکلهای مختلفی از فیتیله را داشته باشید. هنوز هم در بعضی از نقاط دنیا کسانی هستند که با این تکنیک سفالگری می کنند (کلپورگان سیستان و بلوچستان)

فیتیله‌ای فیتیله‌ای

ورقه‌ایی (slab)

گل از نظر رطوبت مراحل مختلفی را طی می‌کند گل در هر مرحله رطوبتی خاصیتی از خود نشان می‌دهد. گل در حالت نرم وقتی که بر زمین می‌افتد فرم زمین را به خود می‌گیرد و در حالت خشک وقتی که بر زمین می افتد می شکند. مراحل مختلفی از نظر رطوبت بین گل نرم و گل خشک وجود دارد که دو نقطه از این مرحله برای ما مهم است ۱- حالت چرمینگی ۲- حالت استخوانی
در حالت چرمینگی، گل، خیس است ولی وقتی به زمین میفتد فرم زمین را نمی‌گیرد و فرم خود را حفظ می‌کند در این شرایط دو قطعه گل چرمینه می‌توانند به هم وصل شوند از این خاصیت گل در شرایط چیمینه می‌توان استفاده کرد برای ساخت اشیاء تکنیک ورقه‌ایی براساس ساده‌ترین فرم‌های خود که مکعب عدسی استوانه و بشقاب هستند تقسیم‌بندی می‌شوند. برای ساختن فرمی شبیه به مکعب وجوه تختی دارد باید اول طراحی کرد بعد الگوی هر وجه را با کاغد برید بعد گل را تخت کرد. برای یکنواخت شدن گل می‌توان از دو قطعه چوب با ضخامت یکسان استفاده کرد این دو قطعه چوب را در دو طرف گل گذاشته و وردنه را روی گل می‌کشیم. این دو قطعه چوب باعث هدایت وردنه برای یکسان شدن ضخامت گل می‌شود بعد از بریدن گل می‌گذاریم آنها چرمینه شوند. در حالت چرمینه قطعات می‌توانند به راحتی بایستند و بعد می‌توان قطعات را با سرکه و فیتیله به هم وصل کرد.
در تکنیک عدسی باید بعد از بریدن گل قطعات را روی یک فرم محدب قرار داد و بعد از چرمینه به هم وصل کرد.
در استوانه احتیاجی به چرمینه شدن ندارد یک مستطیل را بریده و بعد دور یک استوانه که از قبل با روزنامه پوشانده شده می‌پیچیم و بعد از وصل کردن، استوانه را از داخل استوانه گلی خارج  می‌کنیم.
در روش بشقاب ورقه گل را براساس طرح بشقاب می‌بریم و بعد گل را در یک ظرف بشقاب مانند می‌گذاریم تا خشک شود.

ورقه‌ای ورقه‌ای ورقه‌ای

ترم دوم: نقش برجسته، مجسمه

نقش برجسته

نقش برجسته یک اثر نیمه سه بعدی است.  همانطور که می‌دانید نقاشی، دو بعدی و مجسمه، سه بعدی است ولی نقش برجسته بین این دو قرار دارد.

نقش برجسته در طول تاریخ در معماری استفاده شده از قوم آشور گرفته تا یونانیان. نقش برجسته از متریال‌های مختلفی می‌تواند ساخته شود مانند سنگ- فلز – چوب – سیمان – رزین – سفال و… ولی براساس متریالی که انتحاب می‌کنیم محدودیت کار خواهیم داشت در نقش برجسته‌های سفالی به خاطر اینکه نمی‌توان گل را به اندازه مساحت زیادی پهن کرد (زیرا ترک می‌خورد) و علت دیگر اینکه گل باید بعد از خشک شدن به کوره رود (محدودیت اندازه کوره‌ها) و سختی حمل و نقل آن خواهد دارد، در ابتدا به اجزاء کوچکتری تقسیم می‌شود تا از ترک خوردن در حین خشک شدن جلوگیری شود و به راحتی حمل شود و در هر کوره‌ای بتواند قرار گیرد و در حین نسب نیز دچار مشکل نشود. می‌توان این قطعات را به اندازه‌های یکسان برش داد مانند خشت و یا براساس طرح از قسمتهایی گل را برش داد. روشی که شبیه پازل است.
در هر صورت بعد از خشت زدن طرح را به وسیله سوزن بر روی گل انداخته و سپس زمینه طرح را با ابزار گل کن پایین می‌آوریم بعد بر روی طرح کار می‌کنیم. می‌توانیم از روی طرح کم و یا می‌توانیم به آن اضافه کنیم. خشک شدن نقش برجسته باید بسیار به آرامی و با احتیاط صورت گیرد و همچنین پختن آن. بعد از پخت، یا آن را لعاب می‌زنند و یا پتینه می‌کنند بعد آن را روی یک قالب و یا روی دیوار نسب می‌کنند.

نقش برجسته بر اساس موضوع به چهار دسته تقسیم می شود.

  1. کالبد انسانی و حیوانی
  2. معماری
  3. خط و کتیبه
  4. گل و بوته

سبحان الله

مجسمه

برای ساخت مجسمه‌های سفالی می‌توان یک توده گل را به اندازه کار و فرم اولیه کار فرم داد و بعد از چرمینه شدن با ابزار گل کن روی آن کار کرد و بعد از اتمام کار و قبل از خشک شدن داخل مجسمه را خالی کرده و یا از اول توده‌ایی از روزنامه را مچاله کرده و روی آن را گل گرفت و بعد از چرمینگی روزنامه را خارج کرد.

مجسمه سماع گر

ترم سوم: قالب‌گیری و تکثیر

دو نوع قالب گیری وجود دارد. پرس گل، ریخته گیری. در پرس گل، فیزیکی است ولی در ریخته‌گری قالب شیمیایی است. در روش پرس گل فقط می‌توان از سطوح، قالب‌گیری کرد مانند یک نقش برجسته ساده ولی در قالب چند تکه ریخته‌گری صورت می گیرد. از یک فرم سه بعدی می‌توان قالب گرفت و تکثیر کرد. قالب‌های سرامیکی گچی هستند در قالبگیری یک تکه و پرس گل بعد از ساختن ماکت گلی قبل از اینکه گل خشک شود می‌توان دور کار را با فاصله حصار کرد و گچ ریخت قبل از گچ ریختن باید ماکت شما کاملاً کنیک باشد. بعد، از گیرش گچ که یک مرحله مهم است می‌توان قالب را از ماکت جدا کرد و بعد از خشک شدن قالب می‌توان گل را در داخل قالب فشار داد و کار تکثیر می‌شود. از این قالب چیزی در حدود ۳۰ قطعه می‌توانید تولید کنید. در قالب‌گیری چند تکه مراحل، بسیار پیچیده تر است و از حوصله این بخش خارج است.

قالب گیری فیل

قالب گیری ایستر

مراحل قالب گیری

ترم چهارم: چرخ یک (throwing)

اختراع چرخ به هزاره سوم قبل از میلاد برمی‌گردد یافته‌های باستانشناسان نشان می‌دهد که اختراع اولین چرخ سفالگری توسط ایرانیان صورت گرفته است. چرخ سفالگری دستگاهی است شامل یک صفحه که گل بر روی آن قرار می‌گیرد یک شفت که صفحه بالا را به یک فولی یا صفحه پایینی وصل می‌کند و نیرویی که باعث چرخش این صفحات می‌شود که ممکن است این نیرو به وسیله خود سفالگر و یا توسط نیروی الکتریسیته ایجاد شود. سرعت چرخ پایی را می‌توان کنترل کرد ولی چرخ برقی را اگر دو سرعته باشد نمی‌توان کنترل کرد ولی اگر سرعت متغیر باشد می‌توان آن را کنترل نمود در این صورت قیمت چرخ بسیار گران خواهد شد. اختراع چرخ سفالگری انقلابی در تمدن بشری ایجاد کرد. سفالگری با چرخ باعث شد سرعت تولید محصولات سفالگری افزایش یابد و کیفیت مطلوبتری نیز داشته باشد چه از نظر قرینه بودن و چه از نظر سبک شدن برخلاف تکنیک‌ دست احتیاج به مهارت زیادی دارد و این مهارت فقط با انجام دادن و تمرین کردن این تکنیک صورت می‌پذیرد.

مراحل چرخ کاری

  1. ورز دادن گل
  2. مرتب کردن گل
  3. نشستن پشت چرخ
  4. نم کردن مرکز چرخ
  5. گذاشتن چانه گل بر روی چرخ
  6. خیس کردن دست
  7. مرتب کردن چانه گل
  8. مرکز کردن چانه گل (این مرحله از چرخ کاری سخت ترین مرحله است که احتیاج به تمرین بسیار زیادی دارد)
  9. سوراخ کردن گل
  10. باز کردن گل
  11. قلاژ اولیه (قلاژ کردن نیز احتیاج به مهارت زیادی دارد)
  12. قلاژ ثانویه
  13. درست کردن استوانه
  14. فرم دهی نهایی
  15. برداشتن قطعه از روی چرخ
  16. چرمینه شدن
  17. تراش قطعه و ساختن پایه باری کار
  18. خشک شدن
  19. پختن

فرمهایی که در این ترم آموزش داده می‌شود:

  • استوانه
  • کاسه
  • شکم از وسط
  • شکم از بالا
  • صراحی

استوانه

استوانه

کاسه

کاسه- زیر لعابی

چرخ

ترم پنجم: چرخ ۲

فرم‌هایی که در این ترم آموزش داده می شوند (هر جلسه فرم‌های جلسه قبل تراش داده می شود)

  • بشقاب
  • ظرف پایه دار
  • سه نوع در

ظرف در دار

ترم ششم: چرخ ۳

  • پنج نوع در (۸ نوع در وجود دارد)
  • سر بسته

ظرف سربسته

ترم هفتم: چرخ ۴

  • دفرمه
  • قوری
  • دوجداره

ترم هشتم: لعاب ۱ (Glaze)

باستان شناسان اولین لعاب‌ها را مربوط به مصر (خمیر مصری) دانسته‌اند و بعد از آن لعاب‌های سربی بین النهرین قدیمی‌ترین لعاب‌ها  می‌باشند. لعاب یک لایه شیشه‌ایی است که بر روی بدنه‌های سرامیکی به منظور نفوذ ناپذیری، زیبایی، بهداشتی شدن، افزایش مقاومت مکانیکی و شیمیایی و غیره روی بدنه‌های سرامیکی کشیده می‌شود. ماده اصلی لعاب همان ماده اصلی تشکل دهنده شیشه است یعنی sio2 که از منابع مختلفی همچون شن، ماسه، سنگ چخماق و غیره تامین می‌شود ولی از آنجایی که دمای ذوب sio۲، در مقیاس سانتی گراد، ۱۷۱۰ درجه است باید یک کاتالیزور به آن افزود که دمای ذوب آن را پایین بیاورد این مواد را گداز آور نامیدند که شامل اکسیدهای مختلفی است مانند pbo ,na2o, k2o و غیره این مواد باعث می‌شوند دمای ذوب sio2 از ۱۷۱۰ درجه به ۱۰۰۰ درجه یا ۱۲۰۰ یا ۱۳۰۰ و یا ۱۴۰۰ برسد. براساس گداز آوری که استفاده می‌شود.
دقیقا این روش، روش تولید شیشه است ولی شیشه با لعاب فرق دارد اگر همین ماده را بر روی بدنه های سرامیکی اعمال کنیم به علت گران روی پایین این ماده، این ماده از روی بدنه های سرامیکی شره می‌کند. با اضافه کردن آلومین گران روی این ماده را بالا می‌بریم و از شره کردن این ماده از روی بدنه های سرامیکی جلوگیری می‌کنیم اما این ماده باید بسیار کم در لعاب استفاده شود.
اگر این مواد را در کارخانه‌ها با هم مخلوط و فریت کنند (عمل فریت: ترکیب مواد اصلی لعاب و ذوب کردن و سرد کردن ناگهانی و سپس پودر کردن آنها) به صورت آماده در بازار قرار می‌گیرد که به این ماده ترانس می‌گویند این ماده بی رنگ است. در این ترم با استینها ترانس را رنگی خواهیم کرد.  در نهایت روشها اعمال لعاب را انجام خواهیم داد که شامل غرق آبی، ریختن، قلم مو  و اسپری است.
لعاب‌هایی که در این ترم آموزش داده می‌شود:

  • ترانس
  • اپک
  • نقاشی زیر لعابی با ترانس بی رنگ
  • نقاشی زیر لعابی با ترانس رنگی
  • درون رنگی با ترانس
  • درون رنگی با اپک
  • لعاب هفت رنگ
  • میناروی سفال
  • ماجولیکا
  • لعاب پاشیده با نفوذی
  • ترانسفر
  • جانسون یا رولعابی
کاسه-زیر لعابی

کاسه-زیر لعابی

ترم نهم: لعاب ۲

در ترم اول از استین‌ها برای رنگ کردن لعاب استفاده می‌شود ولی در این ترم از اکسیدهای رنگی برای رنگی کردن ترانس استفاده می‌شود و از آنجایی که بعضی از اکسیدها در شرایط قلیایی و سربی و خنثی رنگهای مختلفی ایجاد می‌کنند در هر سه شرایط تست خواهند شد. در پله‌های رنگی مختلف و برخی از آنها بر روی بدنه‌های رنگی و سفید نتایج متفاوتی دارند لعاب‌هایی که در این ترم اجرا خواهند شد، عبارتند از:

  • مس
  • آهن
  • منگنز
  • نیکل
  • آنتی موآن
  • کرم
  • وانادیوم
  • قلع
  • زیرکونیوم
  • تیتانیوم
  • کبالت

و این اکسید ها به صورت تئوری اجرا می شوند:

  • کادمیوم
  • سلنیوم
  • اورانیوم
  • طلا
  • نقره

ترم دهم: لعاب ۳

در این ترم به شیمی لعاب پرداخته خواهد شد. براساس نیاز فرمول ترانس به روش زگر نوشته و محاسبه می شود. براساس خواص لعاب شامل نقطه ذوب،، ضریب انبساط حرارتی مقاومت مکانیکی، کشش سطحی، ویسکوزیته، سختی و خواص الکتریکی. هر کدام جداگانه بررسی می شود و ستون گداز آورها برای هر کدام از خاصیتها بررسی می شود نتیجتاً لعابهای ویژه ایی همچون لعاب انقباضی قرمز کرمی و اونتورین پخت پایین آموزش داده خواهد شد.

لعاب انقباضی

ترم لعاب پیشرفته ۱

در این ترم به لعابهای پخت بالا پرداخته می شود ولی برای ورود به این بحث نیاز است.

به بدنه هایی که این لعاب‌ها بر روی آنها اعمال می شوند آماده باشد. در ابتدای ترم مبحث بدنه مطرح خواهد شد و چندین بدنه ارتنور استنور و پرسلن ساخته می شود و بعد از آن به لعابهای پخت بالا می پردازیم و سپس به لعابهای همچون کریستالی زرین فام، سلادن، چان معرفی خواهد شد.

ترم سوم پیشرفته: چرخ

در این ترم تکنیکهای غیر معمول بر روی چرخ آموزش داده می شود. این ترم نیاز به مهارت زیادی در چرخ کاری دارد.

ترم چهارم پیشرفته: طراحی برای سرامیک

یکی از ضعفهای عمده هنرمندان سرامیست ضعف در طراحی است با کمک گرفتن از مجسمه سازهایی همجون استاد مهدی یارمحمدی و تکنیکهای خلاقانه طراحی برای فرم سرامیک و طراحی روی سفالها آشنا خواهیم شد.